V: Anh Trần Quang Hải chơi rất nhiều nhạc khí cổ truyền Việt Nam. Loại nhạc khí nào anh chơi hay nhất và thích nhất?

Trần Quang Hải: Tôi biết đàn tất cả là 15 nhạc khí . Về nhạc khí Tây phương tôi đàn vĩ cầm (tốt nghiệp trường quốc gia âm nhạc Saigon năm 1961), tây ban cầm (Spanish Guitar), măng cầm (mandolin), banjo, sáo tây . Ngoài ra tôi còn biết đánh trống “Zarb” của xứ Ba Tư, đàn “Vina” Nam ấn độ , đàn “Tampura” Bắc ấn độ, đàn “Nan Hu” (Nam Hồ) của Trung Quốc, hát kinh kịch Trung quốc, hát theo kiểu “gidayu” của hát “bunraku” của Nhật bản, đàn môi nhiều loại , gõ muỗng , sinh tiền ,vv.. Về các nhạc khí Việt Nam tôi đàn “tranh”, “đàn cò”, “đàn độc huyền”. Nhưng cây đàn tôi đàn hay nhứt là gõ muỗng vì tôi đã sáng tạo nhiều kỹ thuật chưa có nghĩ tới . Tôi được mệnh danh là “VUA GÕ MUỖNG » vào năm 1967 tại Cambridge Folk Music Festival .
Nhạc khí tôi thích nhất là “đàn tranh” do Ba tôi (GS Trần Văn Khê) truyền ngón lại cho tôi . Đối với tôi, tiếng đàn tranh tạo một bầu không khí quê hương gần với tôi hơn những nhạc khí khác . Hơn nữa đó là tiếng đờn của truyền thống gia đình nhạc sĩ họ Trần được truyền lại từ 5 đời . Không những đối với riêng tôi rất là thiêng liêng , mà nhứt là đó là gia bảo của ông bà tôi giao lại cho tôi gìn giữ . Có thể tôi đờn không bằng ai vì tôi chỉ được luyện tập ở hải ngoại , không được cái diễm phúc sống chung đụng với các nhạc sĩ nhà nghề. Tôi là một người học nhạc “đồ hộp” chứ không phải nhạc “tươi”, cho nên chất nhạc của tôi có lẽ bị khô cằn , không có cái bay bướm của những nhạc sĩ trong xứ. Tôi được diễm phúc là sống ở bên Pháp cho tôi đủ điều kiện để phát triển tài năng và có đất dụng võ. Nhờ đó tôi đã thực hiện 15 dĩa 33 vòng và 8 dĩa CD về đàn tranh , với hai giải thưởng (năm 1983 và năm 1996) của hàn lâm viện dĩa hát Charles Cros (Académie de disque Charles Cros) ngang hàng với Oscar dành cho phim ảnh.

V: Cống hiến của anh cho âm nhạc cổ truyền Việt Nam rất lớn – anh cho biết thêm suy nghĩ của mình .

Trần Quang Hải: Không phải là tôi tự khoe mình . Có thể nói tôi là nhạc sĩ Việt Nam trình diễn nhạc cổ truyền Việt Nam nhiều nhứt ở hải ngoại trong nhiều địa hạt : sân khấu, đại hội liên hoan, trường học (tiểu học, trung học, đại học) . Tính ra cho tới ngày hôm nay , tôi đã trình diễn gần 3.000 buổi giới thiệu quốc nhạc tại 60 quốc gia trên thế giới .
Bạch Yến và tôi đã diễn cho các trẻ em Âu châu là những mầm non của thế hệ tương lai từ gần 30 năm nay . Bên Pháp chúng tôi đã diễn trên 600 buổi cho các trẻ em tiểu học và trung học, đôi khi cho các tù nhân, bịnh nhân do cơ quan tổchức nhạc (Jeunesses Musicales de France) của bộ văn hóa Pháp từ năm 1985 tới năm 1997 . Chúng tôi có diễn 150 buổi cho trẻ em Bỉ do cơ quan tổ chức nhạc (Jeunesses Musicales Belges) giống như cơ quan Pháp từ năm 1981 tới năm 1984 , 30 buổi cho trẻ em Thụy Sĩ do cơ quan Thụy sĩ Jeunesses Musicales Suisses tổ chức năm 1979. Rồi chúng tôi diễn trên 300 buổi cho trẻ em Na Uy do hội Rikskonsertene tổ chức từ năm 1978 tới 1983 . Gần 1.100 buổi giới thiệu âm nhạc truyền thống Việt Nam cho khoảng 500.000 trẻ em Âu châu. Đó là chưa kể hàng mấy trăm buổi thuyết trình nhạc Việt tại các trường đại học, các viện bảo tàng, các trung tâm văn hóa khắ p Âu châu, và các châu khác . Việc làm này, chưa có nhạc sĩ Việt Nam nào bỏ nhiều công và thời giờ để gieo vào đầu các trẻ em Âu châu những mầm móng tốt đẹp của nhạc Việt . Qua 30 năm, thỉnh thoảng tôi có gặp lại một số trẻ em đã nghe tôi đờn hát , họ vâ~n còn giữ hình ảnh khó quên của những buổi do chúng tôi trình diễn .

V: Âm nhạc cổ truyền Việt Na m có những cái hay gì mà đã làm anh đam mê - cũng như đã phát lưu nó khắp nơi trên thế giớỉ?

Trần Quang Hải: Cái hay của nhạc Việt có thể nhìn vào hai khía cạnh : không gian và thời gian để thấy tính chất linh động của nhạc Việt mà không thể tìm thấy trong những truyền thống âm nhạc của các quốc gia khác. Khía cạnh không gian cho thấ y rằng chỉ với thang âm ngũ cung thôi, từ Bắc tới Nam không dùng một thang âm, và bài hát tiêu biểu nhứt cho mỗi truyền thống nhạc từng miền là bài hát ru con. Qua bài hát ru con chúng ta thấy rõ sự áp dụng thần tình của thang âm ngũ cung và tính chấ t dân tộc của bài hát . Như bài “Hát ru” miền Bắc , thang âm là Do, Re, Fa, Sol, La , Do . Câu hát ru lúc nào cũng bắt đầu bằng « À á a à à! À á a à ơi ! » tương đương với các nốt nhạc “Do, Fa, Re, Do, Do ! Do Fa Re Do Fa” Khi một người Việt Nam gốc Bắc nghe điệu hát ru này, tự nhiên trong lòng thấy xao xuyến , rung động nhiều hơn là người gốc Trung hay Nam. Ở miền Trung, điệu ru con cũng bằng “À á a ớ” tương đương với các nốt nhạc “Do Sol Fa Sib” theo thang âm tứ cung (chứ không phải ngũ cung như ở miền Bắc vàmiền Nam) Do, Fa , Sol, Sib, Do . Trong Nam thang âm ngũ cung khác hă ?n , đặc biệt của miền đồng bằng sông Cửu Long như sau : Do, Mib, Fa, Sol, La, Do . Bài hát ru con bắt đầu bằng “ầu ơ” tương đương với các nốt nhạc “Do, Mib, Fa”. Có một khía cạnh khác của nhạc cổ Việt Nam là sự biến động của âm giai ngũ cung . Miền Bắc có một âm giai ngũ cung khác lạ không tìm thấy ở hai miền Trung và Nam . Đó là âm giai ngũ cung dùng trong điệu ngâm thơ Sa mạc với các nốt nhạc (Do giữa Mib và Mi, Fa, Sol, Sib, Do) . Chúng ta đều biết là ở Việt Nam không có sa mạc . Vậy tại sao lại có thang âm ngũ cung để đệm điệu ngâm thơ Sa mạc? Theo GS Trần Văn Khê, có thể lúc xa xưa lúc người Ba Tư sang Việt Nam vào đầu Công nguyên (thế kỷ thứ 2) để buôn bán, họ mang theo nhạc khí và hát trong lúc nghỉ ngơi . Trong nhạc Ba Tư có một thang âm mang tên Segah có đặc điểm là quãng ba trung tức là giữa quãng ba thứ và quãng ba trưởng . Người Việt mới lấy thang âm này biến chế thành âm giai ngũ cung mang tên là Sa Mạc để nhớ tới những người từ miền Sa Mạc tới . Đó chỉ là một giả thuyết . Miền Trung có một âm giai mang màu sắc Chiêm Thành với các nốt nhạc Hò , Xự Non, Xang già, Xê, Cống non, Liu . Miền Nam có thang âm vọng cổvới các nốt Hò, Xự Già, Xang Già, Xê , Cống non, Liu . Ngoài ra các điệu vè của Việt Nam với những câu thơ 4 chữ đọc lên nghe như hát RAP của Âu Mỹ . Chúng ta đã có loại nhạc Rap cả 100 năm trước khi nhạc RAP xuất hiện ở Âu Mỹ.
Tôi lấy thí dụ một bài hát vè về trái cây , khi đọc lên với phần đệm tiết tấu, nghe không khác gì nhạc RAP:

Nghe vẽ nghe ve
Nghe vè trái cây
Chị ở trên mây
Là trái đậu rồng
Có vợ có chồng
Là trái đu đủ
Chặt ra nhiều mủ
Là trái mít ướt
Đầu như gà sướt
Là trái bắp nấu
Rủ nhau làm xấu
Trái cà dái dê
Ngứa mà gải mê
Là trái mắt me`o
Khoanh tay lo nghe`o
Là trái bần ổi
Sông sâu chă ?ng lội
Là trái mãng cầu
Chẳng thấy nàng đâu
Thật là trái cách .

Khía cạnh thời gian cho thấy tính chất linh động của bài bản nhạc cổtruyền .Một thí dụ đơn giản là bài vọng cổ. Sáng tác vào năm 1918 do ông Sáu Lầu viết. Lúc đầu chỉ có nhịp hai rồi thành nhịp 4. Tới năm 1930 thành nhịp 8. Cố nghệ sĩNă m Nghĩa hát bản vọng cổtheo nhịp 16 vào nă m 1936. Và cố nghệ sĩ Út Trà Ôn lại thành danh với bài Vọng cổnhịp 32 vào đầu năm 1950 . Về sau , trước 1975, có một số nghệ Sĩ hát bài Vọng cổ nhịp 64, và nhịp 128 nhưng không mấy thành công .
Với hai khía cạnh kể trên làm cho tôi say mê khi khám phá sự phong phú của nhạc cổtruyền Việt Nam . Từ đó tôi đi truyền bá đạo nhạc Việt khắp các nẽo đường trên thế giới và hy vọng một ngày kia giới trẻ Việt Nam sinh ra và lớn lên ở hải ngoại nhận thấy sức mạnh của nhạc dâ n tộc mà hãnh diện và chịu khó học hỏi, tìm tòi và bảo lưu nó khi còn sống ở xứ người .


V: Chị Bạch Yến đã từng hát tân nhạc như “Đêm Đông” …. Và cũng như những loại nhạc khác của nước ngoài . Cái gì đã lôi cuốn chị trở lại với âm nhạc truyền thống Việt Nam.

Bạch Yến: Bạch Yến đã nổi tiếng từ thập niên 50 tại Saigon qua các loại nhạc ngoại quốc, với các tiết tấu kích động của Rock ‘n Roll , Mambo, Cha Cha Cha. Đến khi Bạch Yến thay đổi điệu Tango của bản Đêm Đông (do nhạc sĩ Nguyễn Văn Thương viết vào năm 1939) thành điệu Slow Rock, mọi người đều nhắc tới Bạch Yến đều nghĩ tới bản Đêm Đông. Bạch Yến đi diễn khắp Âu Châu khi sang Pháp năm 1961 và đi diễn khắp Châu Mỹ từ Mỹ sang Canada, đến Mexico, Bolivia, Venezuela, Brazil khi được Ed Sullivan mời sang Mỹ để hát trong chương trình Ed Sullivan Show năm 1965 . Bạch Yến nổi danh khắp nơi và đã diễn chung với các tài tử thượng thặng của Mỹ như Bob Hope, Bing Crosby, Jimmy Durante, Liberace, vv… và có đóng phim chung với John Wayne trong phim The Green Berets năm 1967 . Khi Bạch Yến gặp lại anh Trần Quang Hải ở Paris vào năm 1978, Bạch Yến thành hôn với anh ấy và anh đã thuyết phục Bạch Yến trở về nguồn để cùng trình diễn nhạc dân tộc .

V: Anh Trần Quang Hải đã thuyết phục Chị như thế nào?

Bạch Yến: Khi trở thành vợ chồng , Bạch Yến sang Pháp định cư và sống luôn bên Pháp từ năm 1978 cho tới nay (2002) . Mỗi ngày anh Hải cho Bạch Yến nghe nhạc dân tộc, giải thích cái hay đẹp của nhạc Việt và tập cho Bạch Yến hát một số bài dân ca ba miền, các thể điệu ngâm thơ, cái sâu sắc của các loại thang âm . Dần dần , Bạch Yến khám phá gia tài giàu có của nhạc Việt . Với nhiều lần trình diễn chung, Bạch Yến nghe lời anh Trần Quang Hải từ bỏ thế giới tân nhạc và để hết thì giờ học thêm nhạc dân tộc . Khi sống chung với nhau, cùng đi chung với nhau, cùng phỏ biến nhạc trên một sân khấu , cùng sát cánh bên nhau trên khắp các nẽo đường để bảo vệ truyền thống âm nhạc Việt Nam , chúng tôi rất sung sướng nắm tay nhau góp sức với nhau trên con đường dài của việc duy trì văn hóa âm nhạc Việt Nam ở hải ngoại. Chúng tôi đã diễn chung trên 2.000 buổi , tạo một chỗ đứng vững chắc trong thế giới âm nhạc. Đó là cách anh Trần Quang Hải thuyết phục Bạch Yến quay trở về nhạc truyền thống Việt Nam.

V: Khán thính giả của tân nhạc thường thì nhiều hơn cổ nhạc. Chị có bao giờ tiếc là mình đã quay lại với cổ nhạc không?

Bạch Yến: Khán thính giả Âu Mỹ có lẽ nhiều hơn khán giả Việt . Với hơn nữa tỷ người Âu Mỹ, chúng tôi không đủ thì giờ để trình diễn . Có khi chúng tôi diễn cho vài trăm người, có khi diễn cho cả ngàn người , hay cả chục ngàn người tại các đại nhạc hội liên hoan quốc tế , số khán giả Âu Mỹ nhiều gấp trăm nghìn lần số khán giả Việt Nam ở hải ngoại . Do đó Bạch Yến không bao giờ tiếc là bỏ tân nhạc để quay về với cổ nhạc .
...............................................Tiếp Theo.......